ሳይንሳዊ ኣገባብ ኣብ ፓራዳይማዊ ቅልውላው

 ሳይንሳዊ ኣገባብ ኣብ ፓራዳይማዊ ቅልውላው

ሳይንሳዊ ኣገባብ ተጋግዩ ወይ ብወግዓዊ ቋንቋ ሳይንሳዊ ኣገባብ ኣብ መስመር ፖፐር ዘይከሓድ ሞዴል እዩ፣ ኣብ መንጎ ኣረኣእያታት ካርል ፖፐርን ቶማስ ኩንን ዝርርብ ህሞት።

ካብ ፈለማ ካብ ሃይማኖታውን ጽውጽዋያውን ሞዴላት ምህዳምን ምስ ምውላድ ቤት ትምህርቲ ፍልስፍና ግሪኽ ቅድሚ 2500 ዓመት ናብ ዓለም ወይ ስርዓት ሜታፊዚክስ ምስግጋርን፡ ዋላ ብገለ ምሥጢራውን ባህላውን ሰንሰለታት ስሒቡ፡ ሽዑ ኣብያተ ትምህርቲ ፍልስፍና ግሪኽ ኣብ መንጎ ክልቲኦም ተጠርኒፈን። strands main ones: እቶም ኣብ ቀጻልነት ዝተመርኮሱ ስነ-ኣእምሮኣዊ (ontological ones)፡ እቶም ዘይቀጻልነት ዘለዎም ድማ ካብቲ ኣብ ዘይቀጻልነት ዘለዎም ተጻረርትን ዘይምስምማዕን፡ ናይ ግድን ፍጹም ተጻረርቲ ዘይኮኑ ምብትታንን ምፍልላይን ዝሰርሕ ዲያለክቲካዊ ዋሕዚ ጽሑፍ ዝመጹ።

ብሓፈሻ ብዛዕባ መጽሓፍቲ ዝርዝር ኣገባብ ኣገባብ ሓጺር ገምጋም ክንገብር ኢና፣ ግዱድ ምጉዳል ክንገብር ኢና፣ ንክልሰ-ሓሳባውን ስነ-ኣእምሮኣውን ከምኡ’ውን ንኤፒስተሞሎጂካዊ ደገፍ ቀንዲ ዋሕዚ ምብጋስ ክንዝክርን ከነዛምዶምን ንኽእል ኢና ምኽንያቱ ኩሎም ሳይንሳውን ተሞክሮኣውን ኣገባባት ኣብ ሓደ መትከል ዝተመርኮሱ ስለዝኾኑ፣ እዚ መትከል እዚ ድማ ኣብዚ ሞኖግራፍ ክጥቃዕ እዩ።

ካብ ኢንዳክቲቪዝም ጀሚርካ፡ ኣብ ትዕዝብትን ምድላውን ንዓውዲ መግመቲ፡ ትዕዝብቲ፡ ፈተነን መደምደምታን ዝተመርኮሰ ስታቲስቲካዊ መዳይ፡ ኩሉ ኣብቲ ኣባና ክታለል ዝኽእል ትጽቢት ቀዋምነትን ዘለኣለምነትን ዝድርኽ ሰብኣዊ ትጽቢት ቀጻልነትን ሞኖቶናዊ ምድግጋምን ዝተመርኮሰ እዩ። ብህዋሳት፣ ሓሙሽተ ህዋሳት ስርዓተ ስነ-ኣእምሮና፣ ስለዚ ብእኦም ክታለል ይኽእል እዩ፤

ዲዱክቲቪዝም ምጉዳል መልክዕ ኢንዳክቲቪዝም እዩ፣ ንዝኾነ መርኣያ ባዕሉ ዝረአ፣ ካብ ስታቲስቲካዊ ኣቀራርባን ማእለያ ዘይብሉ፣ ዘይቁጸር፣ ዘይዕቀን፣ ዘይፍለጥ፣ ግን ከኣ ብግልጺ ልቦና ዝድገፍ ስለዝኾነ፣ ንባዕሉ ዝገድፎ ጸረ-ሒሳባዊ ስነ-ኣእምሮኣዊ ምልከት እዩ። ዘይሳይንሳዊ ይኹን እምበር ከም ርኡይን ዘይርአን ዘለኣለማዊ ሓቅታት ይቑጸሩ።

ዲቱቲቪዝም ናብ ኢንዳክቲቪስት መልክዕ ክወርድ ዝኽእል ምኽንያቱ ብዝሒ መርትዖታት ደረት ኣልቦ ወይ ናብ ዘይውዳእ ምምላስ ስለ ዝገብሮ፣ ናብ ሒሳብ ወይ ስታቲስቲክስ ከይተመላለሰ ብዝኾነ ሒሳብ ኣብ ሕቶ ምልክት ክኣቱ ኣይክእልን።

እቲ ቅድሚ መወዳእታ ካብቶም ዝበለጹ ዝፍለጡ ሳይንሳዊ ኣገባባት ዝኾነ ዲያለክቲክ፡ ቁጽርታት ክበጽሑ ኣብ ዘይክእሉሉ ቦታ ስለ ዝሰርሕን ነቲ ዲያለክቲካዊ ኣገባብ ዝውክል ባዶ ቦታ ስለ ዝመልእን ኣዝዩ ዝኽበር እዩ። እዚ ኣገባብ እዚ ኣብ መንጎ ተጻረርቲ ሓሳባት ናይ ክትዕ ክእለት ዝምርኮስ ኮይኑ፡ ካብ ተጻረርቲ ሓሳባት ድማ መደምደምታን ምትእኽኻብን ጽንፈኛታት ይመጽእ።

እቲ ኣዝዩ ዘመናዊ ኣገባብ ፖፐርያን ዘመናዊ መቐጸልታ ናይቲ ዲያለክቲካዊ ኣገባብ ኮይኑ፡ ኣብ ዝሓለፈ እዋን ዝተራእየ ሳይንሳዊ ሓቅታት ሎሚ ስሕተት ኮይኑ ዘሎ ግዝያዊ ሳይንሳዊ ሓቅታት ዘይነባሪነት ዝሓዘ ኮይኑ፡ ሎሚ ድማ ብቺሜራስ ናይቲ ጽውጽዋይ ዝፍለጥ ናይ ሓሶት ሳይንስ እዩ። ናይቲ ፈላስፋ እምኒ ኣልኬሚ፡ ስነ-ኮኾብን ኣጉል እምነትን፤ ስለዚ እዚ መጻኢ ናይቲ ኣብ ርሑቕ መጻኢ ብናይ መጻኢ ሳይንቲስት ናብ ኣጉል እምነት ዝተቐየረ ኩሉ ዘመናዊ ፍልጠት ምኾነ።

እቲ ግምታዊ-ምጉዳል ምኽሓድ (hypothetical-deductive refutation) ዝበሃል ፖፐራዊ ኣገባብ፡ ነቲ ምኽንያት ናይቲ ግዜ ኣቐዲሙ ደው የብሎ፡ ነቲ ኣብዚ ሕጂ ዘሎ ደረጃና ዘሎ ኩነታውን ዘይተሰማምዐን ዘይምስምማዕ፡ ንመጻኢ ሳይንሳዊ ፍልጠት ክግምት ዘይክእል፡ ኣቐዲሙ ይቕሬታ ​​ይሓትት።

ስለዚ ኩሎም ሳይንሳዊ ኣገባባትን ሜላታትን ኣብ ተፈጥሮ ስሩዕነት ይደልዩ እዮም ኢልና ብዘይ ፍርሒ ክንድምድም ንኽእል ኢና፣ እዚ ድማ ብሞዴሊንግ ብቀመማትን ሒሳባዊ መመዓራረዪታትን ዝድለ እዩ ምእንቲ ንባህርያት ተፈጥሮ ኣብ ትንበያዊ ቀመማት ዝተመርኮሰ ሓቅታት ክንግምት።

  እቶም ሓሙሽተ ሕግታት ዲያለክቲክስ፤

1) ኩሉ ምስ ኩሉ ዝተኣሳሰር እዩ፤

2) ኣብ ተፈጥሮ ዝድገም ነገር የለን፤

3) ቴዚስን ጸረ-ጽሑፍን ነቲ ስነ-ሓሳብ የመንጩዎ፤

4) ብዝሒ ለውጢ ናብ ዓይነታዊ ለውጢ ይመርሕ፤

5) ድምር ናይቶም ክፍልታት ካብ ምሉእ ይዓቢ፤

6) ምሉእ ብምሉእ በቲ ዝተነጸሉ ክፍልታት ክግለጽ ኣይክእልን፤

7) ምሉእ ንባህሪ ነፍሲ ወከፍ ክፋል ይውስንን የቐምጥን።

8) ንነገራት ዝኸውን ሓደ ጠንቂ የለን፤

  ስለዚ፡ ኣብ ተፈጥሮ ስሩዕነት ናይ ምርኣይ ባህርያውን ስነ-ኣእምሮኣውን ዝንባለ ኣሎ፡ ዲያለክቲክስ ግን ክልተ ቆጽሊ ገረብ ብባህሪ፡ ብቅርጺ፡ ብሕብሪ ቃና፡ ብዓቐን፡ ብክብደት፡ ኣብ ተፈጥሮ ዝድገም ነገር ከምዘየለ የዘኻኽረና። ፡ ከምዘየለዉ ዋላ ክልተ መዓልቲ ኣብ ምድሪ ተመሳሳሊ ንውሓት ግዜ እንተሃልዩና፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ህሞት ዝተፈላለዩ ሓይልታት ኣብ ምድሪ ይሰርሑ እሞ እቲ ኩነታት ፈጺሙ ከይድገም፡ ከከም ኣቀማምጣ ኣብ ሰሜናዊ ደቡብ ላቲቱድ ኣብ ምድሪ ካብ ዜሮ ናብ 1600 ኪሎ ሜተር ኣብ ሰዓት ንዘውር ኣለና፡ ከምኡ’ውን ብሎንጊቱድ’ውን መሬት ከም ቀንዲ መወከሲ ኣብ ዙርያ ጸሓይ ብ107 ሽሕ ኪሎ ሜተር ኣብ ሰዓት ክትዘውር ከላ፡ ጸሓይ ግን ዳርጋ 900 ሽሕ ኪሎ ሜተር ኣብ ሰዓት ስለ እትዘውር መሬት ኣይትዘውርን እያ ግን ብ175 ሽሕ ኪሎ ሜተር ስፓይራል ትራጀክቶሪ ትወስድ ኣብ ሰዓት ብድሕሪን ዙርያን ጸሓይ፡ ርሒቕካን ኣብ ኣፖጂን ፐሪጂን ኣስታት ሸሞንተ ሚልዮን ኪሎሜተር እናቐረበት፡ ምስ ዝንባለ ናይቲ ቅድመ-ምድላው ዝገብር ኣክሲስ ዙረት፡ ኣብ ጠፈር ዓሰርተታት ውሁድ ምንቅስቓሳት ምድሪ ኣለዉ፡ ንሳቶም ድማ ኮርዲኔታቶም ዝደጋገም ነገር የለን፣ ግን ነቲ ናይ ምጉዳል ኣገባብ ተጠቒምና ሓደ መዓልቲ ምስ ካልእ መዓልቲ ሓደ ኮይኑ ብኣእምሮኣዊ መንገዲ ዝቕየር ነገር የለን ይመስል።

ሓንቲ መኪና ካብ መስመር ምትእኽኻብ ክትወጽእ ከላ፡ ብዙሓት ካብቶም መለክዒታት ብኣፍረይቲ ተገሚቶም ኣብ ቴክኒካዊ ዳታ ሸት ናይታ ተሽከርካሪት ይምዝገቡ፡ ድሕሪ እቶም መለክዒታትን መለክዒታቶምን ኣብ እዋን መርመራ ብግቡእ ምስተፈተሹ፡ እቲ እንኮ ርግጸኝነት ዘለና ነፍሲ ወከፍ ሞዴል ምዃኑ እዩ። ዝፈረየ ፈጺሙ ሓደ ዓይነት ኣይምኾነን።ንኻልእ ወይ እንተወሓደ ማዕረ እቲ ብፕሮጀክት ዝተወሰነ ቴክኒካዊ ስፔሲፊኬሽንን ብጽኑዕ ትጽቢት ዝግበረሉ ደረጃ ምፍራይን።

ሓደ ዓይነት ሞዴላት ኩሉ ዳታ ምሉእ ብምሉእን ብሃንደበትን ቁሩብ ካብ ነንሕድሕዶም ዝተፈላለየ ኣለዎም፣ ዝኾነት መኪና ልክዕ ከምታ ካልእ ኣይትወጽእን እያ፣ ዋላ እቲ ሞተር ኣብ ፍጹም ንቡር ስርሒት ኣብ 3555 ዙርያታት ኣብ ደቒቕ ናብ ስራሕ ይቐርብ ዋላ እኳ እቲ ዳያል ነዚ ስሩዕነት ምስ ዘመልክት እንተኾነ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዙርያ ኣክስል ናይቲ ሞተር፡ ነፍሲ ወከፍ ዙረት ናይቲ 3555 ዙረት ኣብ ደቒቕ ነፍሲ ወከፍ ዙርያ ቁሩብ ዝተፈላለየ ፍጥነት ከም ዘለዎ ብትኽክል ክዕቀን ይኽእል ነይሩ፡ ስለዚ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዙረት ናይቲ ሞተር እቶም መለክዒታት ቁሩብ ዝተፈላለዩ እዮም፡ እቲ ጸቕጢ ፍንጀራ ኣይድገምን እዩ። ፣ ሙቐት ምንዳድ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ፍንጀራ ዝተፈላለየ እዩ ምኽንያቱ መጠን ኣየርን ነዳድን ምስ ነፍሲ ወከፍ ፍንጀራ ቁሩብ ይፈላለ፣ ህሞት ናይቲ ፍንጀራ ካብ ነንሕድሕዱ ቁሩብ ይፈላለ፣ ጽዓት ናይቲ ካብ ስፓርክ ፕላግ ዝመጽእ ኤሌክትሪክ ስፓርክ ብቮልቴጅን ኤሌክትሪክ ዋሕዚን ምስ... ነፍሲ ወከፍ ምቅላዕ ኣብ ህሞታት ካብ ምዕራፍ ወጻኢ ኣብ ናይ ሓሶት ምትእስሳር ምስ ነንሕድሕዱ።ናይ ካልኦትን ጽቕጥቕጥ ኣየር ኣብ ነፍሲ ወከፍ ካልኢት ይቕየር፣ ርስሓት ናይቲ ምንዳድ ኣየር ኣብ ነፍሲ ወከፍ ህሞት ብሚሊሜትሪክ ይፈላለ፣ ስለዚ እቶም ተለዋዋጢ ሞተር ኣብ ነፍሲ ወከፍ ሚሊሰከንድ ይፈላለዩ፣ ሓይሊ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ህሞት ይፈላለ ፣ ኩሉ ነገር ብስሩዕ ዝድገም እናመሰለ።

ሓንጎል ምሉእ ኣድማስ ሓበሬታ ግብረ መልሲ ወይ ግብረ መልሲ ይበሃል፣ እዚ ድማ ብሓጺሩ ንነፍሲ ​​ወከፍ ሓበሬታ ነቲ ናይ መጀመርታ ኩነታት ወይ ጠንቅታት ከከም ውጽኢት ናይቲ ውጽኢት ወይ ህሉው ህሞት ብምእራም ወይ ብምቕያር ዳግማይ ንምስራሕ ዝግበር መስርሕ እዩ፣ በዚ ድማ ብቐጻሊ ምእራም እዩ። ንባዕሉን ብቐጻሊ ኣብ ዝቕጽል ህሞትን ካብቲ ደረጃ ዝወጽእ ዝተረኸበ ዘይምስምማዕ፡ ከም: ንኣገባብ ባህሪ ናይቲ ፍጡር ዘስተኻኽል ስርዓተ-ምክልኻልና፡ ወይ ካልኦት ንኡሳን ስርዓታት ከም ፋጎሳይቶሲስ፤ ከም ሳይቶፕላዝማዊ ሽፋን፣ ኣብ ኦስሞሲስ፤ ረሃጽ; ምራቕ ምፍሳስ፤ ንብዓት ሓድሽ ሚዛን ነጥቢ ሚዛን ውጽኢት ሓይልታትን ኤንትሮፒካዊ ጸዓትን ንምድላይ ምስ ውሽጣውን ደጋውን ከባቢ ዝግበር ምትዕርራይ መልክዓት እዩ።

በዚ ኸኣ ቆርበት፡ ጸጉርን ኣዒንቲን ኖርዲክስ ኣብቲ ትሽዓተ ኣዋርሕ ድቕድቕ ጸልማት ብዘይ ብርሃን ጸሓይ ንነፍሲ ​​ወከፍ ውሑድ ጩራ ብርሃን ንምሓዝን ንምሕላፍን ኣዝዩ ድሙቕ ኮይኑ፡ ቆርበት ናብ ሓደ ግዙፍ ሶላር ፓነል ይቕይሮ፡ ቆርበት፡ ጸጉርን ዓይንን ናይቲ... ናብ ግዙፋት መጽለሊ ጸሓይ ዝተቐየሩ ጸለምቲ ኣፍሪቃውያን ንኣካላቶም ካብ ልዕሊ ዓቐን ጩራታት ጸሓይ ይከላኸሉሉ፡ እዚ ድማ ጨረርታ ጸሓያዊ ምንካይ የኽእል።

መደምደምታታት፤

እቲ ስሩዕነት ዝደሊ ኣገባብ ምግባር ሳይንስ ንተፈጥሮ ዘየለ ሰብኣዊ ኣረኣእያ ከተመሳስለሉ ዝደሊ ሰብኣዊ ኣገባብ እዩ፣ ኣብ ተፈጥሮ ስሩዕነት የለን፣ ሓደ ዓይነት ነገር የለን፣ ዝድገም የለን፣ ስለዚ እቶም መመዓራረይትን ቀመማትን ዝኾነ ነገር ኣይኮኑን። ንኣካላዊ፡ ኬሚካላዊ፡ ስነ-ህይወታውን ውሁዳውን ተርእዮታት ሞዴልን ምርዳእን ንኽእል ኢና፡ ምኽንያቱ ንተፈጥሮ ኣብ ደረጃ ዝሓለወ ሞዴል ባህርያት፡ ብልክዕ ብኣንጻር ናይቲ እንገብሮ ዘለና፡ ብሕሳብን ስታቲስቲክስን ተሓጊዝና ከነቐምጦ ስለ ዘይንኽእል።

ስታቲስቲክስ ናይ ጐሓፍ ፕሮክሲ እዩ፣ ከምቲ ሕግታት ተኽእሎታት ኣብ ሓደ ስርዓት ዘይሻራዊ ናሙናታት ኩሎም ተኽእሎታት ማዕረ ተኽእሎ ኣለዎም ይብሉ፣ እዚ ድማ ተፈጥሮ ኣረጋጊጽዎ ኣይፈልጥን፣ ከመይሲ ኣብ ስእሊ ቁጽሪ ሓደ ውህደት ብዝኾነ ቅደም ተኸተል ናይ ምምጻእ ተኽእሎ ማዕረ ተኽእሎ ዘለዎ እዩ። ዕድል ምርጫ ስለዘይብሉ ዕድል ዘይብሉ መስርዕ፡ ኣብ ክውንነት ግን ብቴክኒካዊ መዳይ ምስቲ ቅደም ተኸተል ተመሳሳሊ ተኽእሎ ዘለዎ ቅደም ተኸተል 01 02 03 04 05 06 ማዕረ ፈጺምና ኣይንርእን ኢና 60 12 13 17 24 36 ንስኻ እንተትኸውን ኣብቲ ቀዳማይ መስርዕ ዝወረረ ሰብ የለን ቁጽርታት ቅኑዕ ክኸውን ይደሊ፣ ወይ ድማ ዋላ ነቲ ናይ መወዳእታ ወይ ዝኾነ ድሮ ዝተሳእለ ውጽኢት ወሲድካ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዝተሳእለ ኣሃዝ ሓደ ኣሃዱ ብምውሳኽ ዕድመ ልክዕ መስርዕ ምፍጣር።

እዚ ናይ ኣጋጣሚ ሕጊ እንታይ ይበሃል? ብስታቲስቲካዊ መመዓራረዪ ክውከል ኣይክእልን ድዩ?

ኣድማስ ንሕግታትና የላግጸሉ ኣሎ፣ ሒሳብና ኣብ ቁጽሪ pi ወይ ርብዒ ሱር ክልተ ጥራይ ዘይኮነስ፣ ብቐሊሉ ምስቲ ክውንነት ናይቲ ህውከት ናይ ዕድመ ንእስነት ኣይንኽእልን ኢና።